Toekomstver(w)achting

"Daarna keerde Jozef weder in Egypte, hij en zijn broeders en allen die met hem opgetogen waren om zijn vader te begraven, nadat hij zijn vader begraven had."
Genesis 50 : 14

Jozef keert terug naar Egypte, maar waarom staat dat zo expliciet in de Bijbel?

Alweer zo'n ogenschijnlijk onbeduidende tekst: Jozef keert terug met de hele begrafenisstoet, nadat ze vader Jacob hebben begraven. Een feitelijke en haast terloopse opmerking die in de Statenvertaling nogal dubbel en achterstevoren staat beschreven. Al moet ik zeggen dat dat wel het dichtst bij de grondtekst zit. 

Ik kan er zelf wel wat dingen bij bedenken, wat met deze tekst precies bedoeld is en waarom het in de Bijbel staat. Maar ik stuitte toch ook op een paar bronnen die deze tekst een heel bijzondere vinden, met betrekking tot Jozef en tot de schrijver(s) van Genesis. Ik kom daar niet zo goed uit, omdat de argumenten wat uiteenlopend en 'boven mijn pet' zijn. Er zijn zelfs bronnen die willen beweren dat deze tekst er later tussen is gefrutseld. Wellicht de wat negatievere schriftcritici.
De kwestie is o.a. of deze tekst wel authentiek is. En, zo beweert men, dat hier een einde komt aan het handelend optreden van Jozef, als ik het goed begrijp. Maar… we zullen zien dat er nog meer komt (wellicht bedoelen ze ook de komende verzen…). Ook wordt er gesproken over een 'andere' bijbelschrijver die vanaf hier is gaan schrijven. Dan zou wellicht Mozes vanaf hier bestaande overleveringen zijn gaan aanvullen of zo. Nou… ik ben geen wetenschapper dus ik waag me daar maar niet teveel aan. Volgens mij roept dat meer vragen op dan dat het sticht. Ik ga wat vertellen over de dingen die ik bij overdenking ontdekte in deze tekst. En tenslotte wil ik toch ook iets zeggen over de Heere Jezus die korte tijd na Zijn geboorte moest vluchten en ook hier terecht kwam, vanuit het Beloofde Land naar Egypte; de omgekeerde wereld zou je zeggen…

Transparant beleid

Met deze tekst wordt allereerst gesteld dat het héle gezelschap terugkeert. De HEERE is daar heel duidelijk en transparant over: niemand blijft (alvast) achter, in afwachting van de grote Exodus. Geen Israëliet en geen deserterende Egyptenaar. Geen van Jacobs nazaten is alvast de boel aan het voorbereiden, zodat in de toekomst het volk vanuit Egypte in een ruk naar het Beloofde Land terug kan keren. Ook blijven er niet achter die een soort coup gaan voorbereiden. Er is immers ook nog helemaal geen sprake van dreiging vanuit de kant van Farao en de Egyptenaren. Jacobs zaad leeft nog in vrijheid en kan gaan en staan waar het wil.

Vrijwillige terugkeer

Misschien is dat ook wel een punt: Jozef keert met heel zijn gevolg (hij heeft de leiding en is verantwoordelijk) vrijwillig terug naar het land van zijn aardse meester: de Farao. Zoals Jozef de leiding had bij de balseming en bij de bijzetting in Machpéla, zo is hij ook de maatgevende leider in zijn terugkeer. Toen hij contact kreeg (ongedacht en onverwacht) met zijn broers – en daarna met zijn vader Jacob – was hij in Egypte gebleven. Zij kwamen bij hem en niet andersom; hij was ze hooguit een stukje tegemoet gereden. Nu hij na bijna 40 jaar weer terug is geweest in zijn vaderland (nog wel het Land der Belofte!) lijkt het me voor hem best moeilijk te zijn geweest om weer terug te gaan naar Egypte. Hij wist immers (zeker uit de belofte die de HEERE aan vader Jacob deed, vlak voor die Egypte binnentrok) dat Kanaän het Land der Belofte was. Hij was er zó dichtbij… en toch keert hij terug, gehoorzaam aan de HEERE en vertrouwend dat de HEERE al hetgeen Hij belooft ook zal waarmaken.

Verlevendigd besef

Jozef is in ieder geval door deze begrafenis wakkergeschud, lijkt me. Vader Jacob was duidelijk in zijn wens, waar hij begraven wilde worden: in het Beloofde Land en vooral níet in Mizraïm, Egypte. En om Jozef aan het denken te zetten, sprak hij met hem over dat familiegraf in Sichem, dat hij aan Jozef gaf. Met andere woorden: Jozef, ook jij moet in het Beloofde Land begraven worden. Jozef heeft de hint begrepen, zo zullen we in het vervolg zien. Jozef was er dus goed van doordrongen dat hier in Egypte zijn vaderland niet zou zijn. Maar blijkbaar riep de HEERE hem toch nog wel hier; in ieder geval keert hij terug en met vers 14 eindigt de begrafenisreis.

Toekomstver(w)achting

Als Jozef had geweten tot welke verdrukkingen het huis van Farao in de toekomst zou overgaan, was hij dan nog wel zo braaf terug gegaan? En als de broers met hun arglistige hart dat hadden geweten, zouden ze dan wellicht niet nu reeds op de terugweg plannen hebben beraamd om zo snel mogelijk Egypte te verlaten? Kort samengevat: welke toekomstverwachting hadden Jozef en zijn broers? Ik ga daar in de komende tijd nog wel wat over zeggen, omdat het vervolg van Genesis 50 daar volop aanleiding toe geeft. Maar eigenlijk, goedbeschouwd, snap ik niet waarom ze allemaal zo opgetogen terugkeren. Lijkt dit niet een beetje op de acclimatisering die de ballingen in Babel later zou bevangen? Hele volksstammen wilden niet meer terug naar Jeruzalem, ten tijde van Nehemia. Wat stond de broers voor ogen?
En als ze – dat zal komende teksten blijken – zo benauwd voor Jozef waren, hadden ze niet volop kansen om onderweg onder zijn regime uit te komen? Ja, het is waar: hun kinderen en vrouwen (en hun bezittingen) waren nog in Gosen. Maar… ze zouden kort daarna best hebben kunnen vluchten. Is het wellicht zo, wat Jacob op zijn sterfbed profeteerde over Issaschar (maar wellicht gold het hen allen): "Toen hij de rust zag, dat zij goed was, en het land, dat het lustig was, zo boog hij zijn schouder om te dragen, en was dienende onder cijns." Ik weet niet wat Jacob voor ogen had, maar hier zien we, vermoed ik, al iets van die profetie in vervulling gaan.
Waren de 'Hebreeën' wel pelgrims, vreemdelingen en bijwoners? Waren ze wel werkelijk op weg naar een beter Land? Was dat verlangen nog levend? Of hadden ze het prima met elkaar: "We magge nog in vrijheid leven en ons eigen ding doen; we hebben het nog goed zo memekaar…" Wat hoor je dat ook vaak in onze gezindten. Als wij het maar goed hebben… Wat is dat? We zijn toch niet aan het settelen? Kom op, pelgrims anno 2016, de lendenen opgeschort en de reisstaf in de hand! Frederik Adolf Lampe (1683-1729) zong:

De pelgrimsstaf is in mijn hand,
ik ben op reis naar 't Vaderland,
naar het sterke Jeruzalem hierboven.
op Christus' bloed, op Zijn verbond,
daar zal ik Hem, mijn God, steeds loven.
De pelgrimsstaf is in mijn hand,
ik ben op reis naar 't vaderland.

En met Gezang 244 zingen we:

Gelijk een landman, moe van 't ploegen,
de neigend' avondschaduw groet,
en zich verheugt in het genoegen,
dat hij naar 't huis der ruste spoedt,
zo zal de mens, vermoeid van zorgen,
waaraan hij zijne krachten sleet,
verlangend uitzien naar de morgen,
die 't graf is van verdriet en leed.


Al is het einde ook verborgen
voor 't oog, dat door geen nevels ziet,
God zal voor onze toekomst zorgen:
zij, die geloven, haasten niet.
Geloofd zij God! Hij zal ons schenken
een toekomst beter dan het graf;
aan sterven onbevreesd te denken
is ook een vrucht, die 't kruis ons gaf.


Nooit kan 't geloof te veel verwachten,
des Heilands woorden zijn gewis.
't Faalt aardse vrienden vaak aan krachten,
maar nooit een vriend als Jezus is.
Wat zou ooit Zijne macht beperken?
't Heelal staat onder zijn gebied!
Wat Zijne liefde wil bewerken,
ontzegt Hem Zijn vermogen niet.


Die hoop moet al ons leed verzachten.
Komt, reisgenoten, 't hoofd omhoog!
Voor hen, die 't heil des Heeren wachten,
zijn bergen vlak en zeeën droog.
O zaligheid niet af te meten,
o vreugd, die alle smart verbant!
Daar is de vreemd'lingschap vergeten,
en wij, wij zijn in 't Vaderland!

Daar pas… niet nu al, in Egypte of het welvarend Nederland! Maak je niet druk om lifestyles en hebbedingen in huis. Laat de 'Naar buiten-beurs' of de "Duykenburgse dagen' fijn voor wat ze zijn. We hebben betere dingen te doen, en waardevoller reizen te maken, mooiere dingen te onderzoeken, lezen en overdenken.

Vice Versa

Nog kort iets over deze routerichting. We zagen dat het gezelschap eigenlijk, menselijk gezien, de verkeerde kant op reisde. In Genesis 46 : 4 beloofde de HEERE aan de naar Jozef op weg zijnde vader Jacob: "Ik zal met u aftrekken naar Egypte en Ik zal u doen weder optrekken, mede optrekkende." Dat laatste ("mede optrekkende") was voor Jacob een zegen en een belofte. God zou meegaan naar Egypte én Hij zou erbij zijn als ze vanuit Egypte weer terug zouden keren. En blijkbaar had Hij Zich nog niet geopenbaard overeenkomstig die belofte, waarvan ook Jozef moet hebben geweten. Dus moesten ze qua domicilie nog maar even niets ondernemen.
Eeuwen later zou het moment – onder Mozes' leiding – aanbreken en zou het volk na nog eens 40 jaren het land eindelijk definitief betreden. Nou, definitief… de ballingschap trok een forse wissel op het volk en haar vertrouwen op de Verbondsgod. Maar na nog 70 jaar bracht de HEERE een rest terug en … Nee, ook toen bleef het niet goed gaan, geestelijk gezien. Niettemin stevende de HEERE aan op de Volheids des Tijds: de Messias werd geboren. En dat vond satan maar niks. Het was hem in de hemel niet gelukt om dat goddelijke vredesplan te verstoren. Nu zou hij het op de aarde opnieuw proberen en met hetzelfde bloedige geweld als de Farao in Mozes' dagen deed: alle jongetjes moesten dood!
Een engel werd door God gestuurd… de satan moet hem hebben zien gaan, maar kon niets meer uitrichten. Jozef en Maria namen het Kindeke en verreisden op Gods bevel naar Egypte. Nota bene! Dat gaat opnieuw de verkeerde kant op! Jozef, de behouders des levens, werd naar Egypte gestuurd om het hele volk der belofte te behouden. De grote Behouder des Levens wordt in de volheid des tijds naar Egypte gestuurd, om … ja opnieuw het Volk der Belofte te kunnen behouden. Wees maar gerust… Hij keert na enige tijd terug. Lettend op het wereldgebeuren lijkt alles fout te gaan, maar God volvoert Zijn Raad! Weet je nog wat Jacobs begrafenis in het Beloofde Land betekende? De eerste is teruggekeerd! Zo is het ook met Christus: het Hoofd is boven! Hij is er wel degelijk en werkt aan de afronding van Zijn verlossingsplan: de wederkomst. Wat een toekomstverwachting! Wat zongen we daarnet?

Wat zou ooit Zijne macht beperken?
't Heelal staat onder zijn gebied!
Wat Zijne liefde wil bewerken,
ontzegt Hem Zijn vermogen niet.

Denk jij wel eens na over je begrafenis?

"…Mijn vader heeft mij doen zweren, zeggende: Zie, ik sterf;
in mijn graf, dat ik mij in het land Kanaän gegraven heb, daar zult gij mij begraven!
Nu dan, laat mij toch optrekken, dat ik mijn vader begrave, dan zal ik wederkomen."

Genesis 50 : 5

Vader Jacob het met Jozef afgesproken hoe hij wilde begraven worden en vooral wáár: in de graftombe of -spelonk van Machpéla. Bij zijn ouders en grootouders en zijn vrouw Lea. Er was voor Jacob veel aan gelegen dat hij juist dáár zou worden begraven; dus de locatie was belangrijk. Ook was het belangrijk bij wie hij werd begraven: bij het verbondsvolk. Tenslotte was het belangrijk dat die begrafenis de sfeer ademde die paste bij Jacob en de HEERE. Daarom bepaalde Jacob nog tijdens zijn leven wíe die begrafenis ging uitvoeren. Nota bene de veregyptischte zoon Jozef! Moet je toch eens over nadenken.

Een Egyptische begrafenis; afbeelding uit het Dodenboek dat rond 1300 v. Chr. werd gemaakt (de tijd van Jozef)

Naast deze elementen, die een bezinning zijn op het begraven worden, staan we ook nog kort stil bij die merkwaardige laatste woorden in onze tekst: "…daarna zal ik weer terugkomen." Als we dat artikel, waar ik gisteren aan refereerden nog eens goed lezen, zullen we zien dat dat niet een terloopse opmerking is, alsof Jozef wilde zeggen: "Het duurt maar even, hoor."

Waar je begraven wordt

Jacob was ervan overtuigd dat hij spoedig ging sterven. Toen hij naar Egypte trok had de HEERE gezegd dat Hij met Jacob zou meegaan. Als Hij met je meegaat, is het de beste weg. Als Hij de weg afsluit, moet je niet proberen koste wat kost toch te proberen om die weg verder te lopen. Maar… als de HEERE je toestemming geeft die weg te vervolgen 'voor een tijd', dan ligt daarin ook de belofte en zekerheid dat Hij met je verder zal gaan of zelfs weer zal terugkeren.
Toen Jacob aan God vroeg of hij naar Egypte mocht verhuizen – zijn vader en opa hadden daar namelijk ook al geen beste ervaringen mee – had God beloofd dat Hij mocht gaan en dat Hij met hem mee zou gaan én… dat Hij Jacob weer terug zou halen. Dat moet Jacob vreemd in de oren hebben geklonken. Hij stelde God geen vragen maar ging gehoorzaam. Achteraf weten we dat deze belofte tweemaal is vervuld: bij Jacobs begrafenis en bij de exodus onder leiding van Mozes.
Jacob had Jozef laten zweren dat hij niet in Egypte begraven wilde worden. Jozef moest dat zweren. Je krijgt de indruk dat hij niet alleen de begeerte uitsprak om 'thuis' in Kanaän te worden begraven, maar ook de afkeer om in Misraïm (Egypte) te worden begraven in ongewijde grond. Hij laat Jozef namelijk uitdrukkelijk beloven dat het níet Egypte mocht worden. En zo geschiedde.
Je denk onwillekeurig: maakt dat nou echt uit in het licht van de Jongste Dag? Het zou mij inderdaad niet echt uitmaken… ik woon nu in Schoonhoven en ben best van deze stad gaan houden. Mijn graf mag hier zijn. Maar als ik ooit nog verhuis naar een ander deel van de wereld, mag mijn graf gerust daar zijn. Je zou nog kunnen overwegen dat je daar wil worden begraven, waar je kinderen je graf enigszins gemakkelijk kunnen bezoeken om hun herinneringen en verdriet daar te kunnen delen.
Maar in het licht van de Jongste Dag maakt het volgens mij niet echt uit waar je ligt begraven. De bazuin zal klinken en de doden, wellicht uit een massagraf of van de bodem der zee, zullen opstaan en de HEERE zien op Zijn heerlijke troon met Zijn duizenden engelen. Dát is waar het heengaat. Ik hoef niet meer begraven te worden voor de Gouden Poort van Jeruzalem… immers de Messias is al gekomen. Voor Jacob was de begraafplek verbonden met de komende Messias. Dat is het verschil.

Bij wie je begraven wordt

Echter… toen mijn vader onlangs werd begraven in het graf van zijn ouders en waarin ook zijn zoon, mijn broer, was begraven (tussen opa en oma in) vond ik het wel een prachtige locatie; en ik was blij dat die mogelijkheid al enige jaren geleden was besproken met mijn ouders, zodat het op dat moment kón gebeuren! Een emotionele binding met de locatie. En ook te midden van mensen, opa en oma en mijn broer, die echt bij mijn vader hoorden. Dat raakte met bijzonder.
Ook Jacob wilde bij zijn ouders, zijn grootouders en bij zijn eerste vrouw begraven worden. Nota bene de vrouw die wel zijn eerste was, maar zijn tweede keus: Lea! Hoe de band met Lea was tijdens hun leven weet ik niet, maar het lijkt een beetje op Hannah - Elkana - Peninnah. De anti-chemie tussen de broers en Jozef moet een doorvertaling zijn geweest van de merkwaardige relationele verhoudingen in Jacobs huwelijksleven. Des te merkwaardiger dat Jacob juist in die spelonk Lea heeft begraven en er zelf ook bij begraven wilde worden. Heeft hij dat gedaan met het oog op de band met ál zijn kinderen. Ik blijf dat graf van Rachel ook apart vinden. Zij is zomaar langs de weg in een graf begraven; waarom ook niet in Machpéla? Als het lichaam van Jacob over zo'n enorme afstand kon worden getransporteerd naar Machpéla, waarom dat van Rachel daar vlakbij Bethlehem dan niet? Ook vind ik het apart als juist Rachel wordt aangehaald bij de kindermoord in Bethlehem. Ter nagedachtenis aan haar worden nog woorden in de Bijbel genoemd; aan Lea niet. Ik durf niet stellig te beweren dat Jacob weloverwogen te werk is gegaan bij de begrafenis van Rachel, maar ik twijfel er wel aan. Niettemin laat hij haar rusten en wil nu zelf, weloverwogen, in het familiegraf begraven worden. Als familieclan in afwachting van de komende Messias. Maar voordat ik daar een conclusie aan verbind, kijk ik met een vraagteken boven mijn hoofd naar de plek waar Jozef in opdracht van Jacob zal moeten worden begraven. Waarom daar? En waarom pas bij de exodus? Veel vragen. Misschien dat het te maken heeft met die dubbele belofte van God dat Hij Israël (Jacob) en Israël (het volk) zal terughalen naar Kanaän. De eerste bij deze begrafenis; de tweede in de gedaante van de mummie van Jozef die bij Sichem zal worden begraven over 400 jaar. Alleen? Of werden er nog anderen bij Jozef begraven? Daarover misschien later.

Door wie je begraven wordt

Nog kort iets over 'door wie je begraven wordt'. Jacob kiest heel bewust en specifiek voor Jozef als uitvaartorganisator. In dit hele hoofdstuk lijkt Jozef de enige die een actieve rol speelt. Geen overleg met de broers; ze lopen er wat sullig achteraan. Niemand die zijn mond open trekt… ze laten het gedwee over zich heenkomen. Ze moeten toezien dat een hele serie Egyptenaren het werk doen en zelfs meereizen naar Machpéla. Dat moet me een lijkstoet geweest zijn!
Voor Jacob maakte het dus best heel erg uit wie de begrafenis deed. Zo wist hij dat het zou plaatsvinden op de wijze die bij hem paste. Een uitvaart moet tot eer van God zijn, maar moet ook iets eigens hebben van de overledene. Heb je al eens zo over je eigen uitvaart nagedacht? Wat wil je bij anderen – collega's, vrienden, familie, bekenden – achterlaten vanuit jouw rouwdienst en begrafenis? Het is de enige mogelijkheid om mensen na je dood nog iets mee te geven. En op dát moment zijn al die mensen het meest ontvankelijk voor het Evangelie. Neem dat eens mee, als je nadenkt over de tekst van je begrafenis (ook al is er menselijkerwijze nog geen reden om aan te nemen dat je vandaag of morgen zult overlijden), de Psalmen en liederen die je zou willen laten zingen? Wie wil je de inhoudelijke leiding geven? Hoe zou je willen dat er gesproken wordt?
Uitvaartorganisaties hebben boekjes waarin je allerlei dingen alvast kunt optekenen, zodat je kinderen en andere nabestaanden niet alle zelf moeten uitvogelen. Goed om af en toe eens stil te staan bij je eigen begrafenis… of schrik je daarvan? Toch is het écht bijbels om te doen; Jacob gaat je hierin voor!

Na de begrafenis

Tot slot lezen we die merkwaardige woorden in vers 5: "…dan zal ik wederkomen." Dat staat er niet voor niets. Jozef was duidelijk van positie veranderd, hoewel hij nog wel wat aanzien genoot. Het kwam niet helemaal uit de lucht vallen dat een paar generaties later die toenmalige Farao op generlei wijze wil dat het volk Egypte verlaat.
In Genesis 50 lijkt namelijk ook een soort kleine exodus op handen. En als ik mij niet vergis heeft Farao zijn geverfde wenkbrauwen even hoog opgetrokken. "Weg uit Egypte? Naar Kanaän? Voorgoed?" De woorden van Jozef lijken bedoeld als een soort geruststelling aan het adres van Farao. Om er zeker van te zijn dat ze allemaal weer terugkeerden (Jacobs clan vormde best een aanzienlijk onderdeel uit van de Egyptische samenleving; leverde ook een goede bijdrage; pas later zou de Farao hen als een bedreiging zien, omdat hij Jozef – en dus de motieven van deze bevolkingsgroep – niet had gekend) stuurde Farao ook eigen personeel en troepen mee. Het feit dat Jozef zijn eigen huishouding wilde meenemen zorgde denk ik voor onrust aan het hof van Farao. Ze hadden in Egypte best last van rovers. Ook de Hyksos, een semitische bevolkingsgroep uit Azië, waren een forse bedreiging geweest een tweetal eeuwen geleden. Zulke overheersingen wil je niet nog een keer in je rijk! Vandaar deze voorzorgsmaatregelen wellicht. Jozef echter wil openheid van zaken geven en dat pas een kind van God! Wees transparant en roep met je (wellicht plotse) gedrag geen onnodige vragen op!

1. Al eens over je eigen begrafenis nagedacht? En ook al eens met anderen over gesproken? Wat vind je daar eigenlijk van?
2. Welke waarde heeft voor jou de plek waar je begraven zult worden? En wat vind jij belangrijk om na te laten bij anderen?
3. Is jouw gedrag op je werk transparant, inzichtelijk? Hoe ga je met collega's of gemeenteleden om die liever niet transparant en open willen werken?

Jozef regelt de begrafenis

"En Jozef gebood zijn knechten, den medicijnmeesters, dat zij zijn vader balsemen zouden;
en de medicijnmeesters balsemden Israël.

En veertig dagen werden aan hem vervuld;
want alzo werden vervuld de dagen dergenen, die gebalsemd werden;
en de Egyptenaars beweenden hem zeventig dagen."

Genesis 50 : 2-3

Mummies vertellen een verhaal. Je kunt met enig afgrijzen naar ze kijken; ik snap dat wel. Normaliter wekt een 'lijk' weerzin op en onwillekeurig borrelt de vraag boven: "Wat is een mens?" Of je nu bedelaar of wereldheerser bent geweest… allen worden tot stof. Maar… de Egyptische heersers werden na hun dood wel op een heel bijzondere wijze behandeld: gemummificeerd. Daarin ging men heel precies te werk. Zeker, het zal voortgekomen zijn uit het bijgeloof dat het lichaam intact moest blijven, vanwege het andere, eeuwige leven. En al die andere bijgelovigheden, zoals gereedschap, beelden, voorwerpen en schilderingen in de grafkamers, waren strikt genomen absurd. Maar eeuwen later vertelden ze nog heel wat over een verloren gegane grootse cultuur. Ik vind het nog altijd fascinerend. In heel die cultuur leefden ook de bijbelse Jozef en Mozes! En Jozefs vader, Jacob, krijgt er op zijn oude dag ook mee te maken. Vandaag lezen we over de mummificering van 'Ja'akow ben Jitschak', ofwel Jacob de zoon van Izak.

Een overzicht van hoe mummuficatie in zijn werk gaat

Nooit zo bij stilgestaan dat Jacob werd gemummificeerd. Er zijn ook nogal wat uitleggers die dit willen ontkennen (lees bijvoorbeeld de kanttekeningen bij de Statenvertaling). Toch krijg ik uit de tekst van vandaag stellig de indruk dat hier gewoon een mummificatie heeft plaatsgevonden. En daar zijn een paar redenen voor.

Jozef regelt de hele begrafenis

Opnieuw valt het op dat Jozef de enige is die in actie komt. We lezen niet van overleg met zijn broers, we lezen zelfs niet van broers die ook hun zegje over deze begrafenis willen doen. Wat er precies op de achtergrond speelde weet ik niet – het zou kunnen dat de broers het allemaal wel prima vonden – maar het treft mij dat juist Jozef zo daadkrachtig handelt. Hij heeft direct een plan klaar voor de begrafenis van zijn vader.
Natuurlijk hebben ze er allemaal naar toe geleefd; Jacob zal in dat onderonsje (Genesis 47) zeker wat instructies over zijn begrafenis hebben gegeven. Misschien is daar het plan wel geboren dat Jozef de begrafenis voor zijn rekening zou nemen. Blijkbaar had Jacob meer vertrouwen in Jozef dan in zijn andere zoons. Je komt dat wel vaker tegen. Maar daarbij blijkt wel dat Jozef al helemaal vergroeid is met het leven in Egypte. Hij is al vanaf zijn tienerjaar (wellicht toen hij 16 jaar was) in dit land en hij is ook al diverse jaren in functie aan het hof. Zodoende is hij met veel gebruiken vertrouwd geraakt, hoewel hij zijn opvoeding, door vader Jacob, niet zal zijn vergeten.
Ik hoor maar weinig theologen nadenken over hoe moeilijk Jozef het moet hebben gehad daar in Egypte. Hoeveel strijd het hem heeft gekost om trouw te blijven aan de HEERE en Zijn dienst. Zeker, hij geeft God de eer toen hij de dromen uitlegde en al eerder wilde hij gehoorzaam blijven aan de HEERE in het huis van Potifar en niet vreemdgaan met diens vrouw Potifera. Maar te midden van al dat heidendom zijn er wel veel invloeden die impact op je hebben. Daarom ook zal de begrafenis van vader Jacob 'op z'n Egyptisch' gaan, vermoed ik.

Jacob krijgt een Egyptische koninklijk begrafenis

Voortvarend gaat Jozef te werk. Althans zo lijkt het. Maar wellicht kende hij als Egyptenaar het protocol. Immers, het leven van de Egyptische vorsten stond vaak al vanaf het begin van hun regering in het teken van de dood en de begrafenis. Jozef wist hoe het draaiboek voor een mummificering eruit zag. En… hij had blijkbaar ook gezien hoe waardevol zo'n koninklijke begrafenis voor de nabestaanden was. Zo'n begrafenis begeer je voor de geliefden die een speciaal plekje in je hart hebben. Vader Jacob stond voor Jozef op een hoog plan. En hoewel Jacob niet in Egypte begraven wilde worden, wilde Jozef wel zo'n koninklijke begrafenis voor zijn vader.
Het hele balsem-procedé werd op vakkundige wijze uitgevoerd. Lees het maar in de tekst. Jozef gaf bevel aan de medicijnmeesters, zeg maar de 'geneeskundige dienst' in het paleis, om zijn vader volgens het bekende recept te balsemen. En … ze doen het gehoorzaam. Het is een proces van 40 dagen, keurig volgens het protocol van Egypte. Volgens wetenschappers was dat procedé nog helemaal niet zo heel lang in gebruik, op die manier. Het was uitgebreid en zorgvuldig. De beste en kundigste apothekers werden ingeschakeld om aartsvader Jacob deze waardige opbaring te geven. Want aan de begrafenis zelf kwamen geen Egyptenaars te pas, hoewel er straks wel een flink aantal getuige van zullen zijn, als het lichaam van Jacob in de grot van Machpéla zal worden bijgezet in het familiegraf.
Deze balseming was erop gericht dat het lichaam lang, heel lang, goed zou blijven. En dat was nodig met zo'n enorme reis door de woestijn in het vooruitzicht. De van balsem vergeven mummie zou al die tijd goed geconserveerd en blijven; stank zou wegblijven ondanks de warmte.
Tenslotte staat er nog iets bijzonders in vers 3: "…en de Egyptenaars beweenden hem zeventig dagen." Niet 'Jacobs nageslacht' beweende… maar de Egyptenaars beweenden. Het hele volk rouwde met vizier Zafnath-Paäneah (Jozef). Daar is nog wat onduidelijkheid over, in de kanttekeningen bijvoorbeeld en in andere bronnen, die maar willen beweren dat Jacob niet volgens Egyptisch gebruik is gemummificeerd. Zij zeggen dat dat rouwproces al gelijk met de mummificering begon en dus utieindelijk nog 30 dagen langer duurde. Echter, het gebruik was 70 dagen nadat het lichaam klaar was en … dat was het ook bij Jacob. Voluit een koninklijke uitvaart, maar geen begrafenis in een piramide. Dat dan weer niet.

Een pijnlijke herinnering voor Jozef

Dat hele balsem-procedé bracht Jozef echter iets pijnlijks in herinnering: de verkoop door zijn broers aan de karavaan van balsem-handelaren uit Gilead. De Bijbel spreekt over balsem uit Gilead. Dat was een van de plekken waar dure balsem werd gemaakt en over de toenmalige wereld werd verkocht. Die handelaren trokken bijvoorbeeld via de karavaanweg naar het zuiden richting Egypte en verkochten hun dure koopwaren, in ruil voor graan of andere producten. In het kielzog van zo'n handelsdelegatie was Jozef tegen wil en dank afgevoerd naar Egypte. Dat bleef een pijnlijke wond in zijn ziel, hoewel de HEERE veel had vergoed in de geboorte van zijn en Asnaths oudste twee zonen Efraïm ('God heeft mij vruchtbaar gemaakt in het land mijner ellende') en Manasse (God heeft mij al mijn ellende en het gemis van mijn familie doen vergeten').
Het tweede dat Jozef moet hebben geraakt is de wetenschap dat vader Jacob bij zijn ouders (Izak en Rebekka) en zijn grootouders (Abraham en Sara) zou worden begraven, terwijl vader Jacob aan Jozef een erfbegrafenis gaf (een stuk land waarop hij zou worden begraven) bij Sichem. Daar, bij Nabloes, is tot op de huidige dag nog een tombe waarvan wordt gezegd dat het Jozefs graf is. We kunnen daar iets over lezen in Johannes 4, in het gesprek van Jezus en de Samaritaanse vrouw. In hun graf zullen Jacob en Jozef dus opnieuw niet bij elkaar zijn; Jozef zal noch bij zijn vader, noch bij zijn moeder worden begraven. Maar hij mag verder zien dan dood en graf.
Ten slotte dringt het tot Jozef vast en zeker door dat hoe duurzaam en prachtig de begrafenis van zijn vader ook zal zijn, de dood een laatste vijand is. De mens gaat naar zijn eeuwig huis, nietwaar? En afscheid nemen doet pijn. Wij zien op Jezus, Die de dood heeft overwonnen, maar ook de aartsvaders kenden iets van Gods macht om hen over de dood heen te tillen. Ze verwachtten een beter vaderland, een stad die fundamenten heeft (Hebreeën 11). Jij ook?

1. Jozef kon zijn vader nog compleet balsemen. De Heere Jezus zou ook worden gebalsemd voor een koninklijke begrafenis. Is dat ook gebeurd? (Bedenk of je iets leest rond Zijn begrafenis over 'zalf').
2. Jozef werd 'Behouder des levens' genoemd. Toch moest hij het verliezen van de dood, toen zijn vader (en later ook hijzelf) overleed. Waar was die titel voor Jozef wél op gericht?
3. Jozef was aardig aangepast aan het Egyptische leven. Vind je dat goed of fout? Waarin zie jij vandaag de dag de kerk of individuele christenen zich 'aanpassen' aan de leefomstandigheden vandaag? Welke gevaren zijn er? Biedt dat ook kansen?